Yurak-qon tomir tizimining adaptatsion potensialini (AP) aniqlash

Yurak-qon tomir tizimining adaptatsion potensialini (AP) aniqlash — bu organizmning yuklama va stressga qanchalik yaxshi moslasha olishini baholash usuli.

40 yoshli erkak yoki ayol uchun hisoblash Baevskiy universal formulasi bo‘yicha amalga oshiriladi.

 Adaptatsion potensial (AP) formulasi

AP = 0,011 × ChSS + 0,014 × SAD + 0,008 × DAD + 0,014 × yosh + 0,009 × vazn − 0,009 × bo‘y − 0,27

Bu yerda:
• ChSS — yurak urish tezligi (zarba/min)
• SAD — sistolik arterial bosim (mm sim. ust.)
• DAD — diastolik arterial bosim (mm sim. ust.)
• Yosh — yillarda (bizning holatda 40)
• Vazn — kg
• Bo‘y — sm

40 yoshli inson uchun hisoblash misoli

Berilgan:
• ChSS = 72 zarba/min
• AB = 120/80 mm sim. ust.
• Vazn = 75 kg
• Bo‘y = 175 sm

Hisoblaymiz:

AP = (0,011×72) + (0,014×120) + (0,008×80) + (0,014×40) + (0,009×75) − (0,009×175) − 0,27

AP = 0,792 + 1,68 + 0,64 + 0,56 + 0,675 − 1,575 − 0,27

AP ≈ 2,50

Natijani baholash

AP qiymati | Holat bahosi
≤ 2,1 | Yaxshi adaptatsiya
2,11 – 3,2 | Adaptatsiya mexanizmlarining zo‘riqishi
3,21 – 4,3 | Qoniqarsiz adaptatsiya

4,3 | Adaptatsiyaning buzilishi

 Misolimizda 2,5 — bu adaptatsiya mexanizmlarining zo‘riqishi, ammo holat kompensatsiyalangan.

Keyslar  (Situatsion masalalar)

Baholash mezonlari:
• ≤ 2,1 — qoniqarli adaptatsiya
• 2,11–3,2 — adaptatsiya mexanizmlarining zo‘riqishi
• 3,21–4,3 — qoniqarsiz adaptatsiya
• >4,3 — adaptatsiyaning buzilishi

 Keys 1. Ofis xodimi

40 yoshli erkak, menejer. Tez charchashdan shikoyat qiladi. Jismoniy faollik past.

ChSS = 76
AB = 130/85
Vazn = 88 kg
Bo‘y = 178 sm

Hisoblaymiz:

0,011×76 = 0,836
0,014×130 = 1,82
0,008×85 = 0,68
0,014×40 = 0,56
0,009×88 = 0,792
0,009×178 = 1,602

АП=0,836+1,82+0,68+0,56+0,792−1,602−0,27АП = 0,836 + 1,82 + 0,68 + 0,56 + 0,792 - 1,602 - 0,27АП=0,836+1,82+0,68+0,56+0,792−1,602−0,27 АП=2,816АП = 2,816АП=2,816

AP = 2,816

Natijani baholash
2,82 — adaptatsiya mexanizmlarining zo‘riqishi

 Tavsiyalar:
• vaznni kamaytirish
• haftasiga 3–4 marta aerob mashqlar
• arterial bosim nazorati

 Keys 2. Jismoniy faol ayol

40 yosh, haftasiga 3 marta fitnes bilan shug‘ullanadi.

ChSS = 64
AB = 115/75
Vazn = 62 kg
Bo‘y = 168 sm

Hisoblaymiz:

0,011×64 = 0,704
0,014×115 = 1,61
0,008×75 = 0,6
0,014×40 = 0,56
0,009×62 = 0,558
0,009×168 = 1,512

АП=0,704+1,61+0,6+0,56+0,558−1,512−0,27АП = 0,704 + 1,61 + 0,6 + 0,56 + 0,558 - 1,512 - 0,27АП=0,704+1,61+0,6+0,56+0,558−1,512−0,27 АП=2,25АП = 2,25АП=2,25

AP = 2,25

 Baholash:
Yengil zo‘riqish (me’yorga yaqin)

 Izoh:
Doimiy jismoniy mashqlar yurak faoliyatini iqtisodiylashtiradi (ChSS pasayadi, AB normada bo‘ladi).

 Keys 3. Arterial gipertenziyali bemor

40 yoshli erkak, 15 yildan beri chekuvchi.

ChSS = 84
AB = 150/95
Vazn = 95 kg
Bo‘y = 172 sm

Hisoblaymiz:

0,011×84 = 0,924
0,014×150 = 2,1
0,008×95 = 0,76
0,014×40 = 0,56
0,009×95 = 0,855
0,009×172 = 1,548

АП=0,924+2,1+0,76+0,56+0,855−1,548−0,27АП = 0,924 + 2,1 + 0,76 + 0,56 + 0,855 - 1,548 - 0,27АП=0,924+2,1+0,76+0,56+0,855−1,548−0,27 АП=3,381АП = 3,381АП=3,381

AP = 3,381

Baholash:
Qoniqarsiz adaptatsiya

⚠ Xavf:
Davolashsiz adaptatsiya buzilishiga o‘tishi mumkin.

Keys 4. Chegaraviy holat

40 yoshli ayol, stress va uyqusizlikdan shikoyat qiladi.

ChSS = 90
AB = 135/88
Vazn = 70 kg
Bo‘y = 165 sm

Hisoblaymiz:

0,011×90 = 0,99
0,014×135 = 1,89
0,008×88 = 0,704
0,014×40 = 0,56
0,009×70 = 0,63
0,009×165 = 1,485

АП=0,99+1,89+0,704+0,56+0,63−1,485−0,27АП = 0,99 + 1,89 + 0,704 + 0,56 + 0,63 - 1,485 - 0,27АП=0,99+1,89+0,704+0,56+0,63−1,485−0,27 АП=3,019АП = 3,019АП=3,019

AP = 3,019

Baholash:
Adaptatsiyaning yaqqol zo‘riqishi

 Izoh:
Yuqori ChSS stress sababli simpatik tizim faollashganini ko‘rsatadi. Dam olish bilan ko‘rsatkich normallashishi mumkin.

 Keys 5. Havaskor sportchi

40 yoshli erkak, uzoq masofaga yuguradi.

ChSS = 58
AB = 110/70
Vazn = 72 kg
Bo‘y = 180 sm

Hisoblaymiz:

0,011×58 = 0,638
0,014×110 = 1,54
0,008×70 = 0,56
0,014×40 = 0,56
0,009×72 = 0,648
0,009×180 = 1,62

АП=0,638+1,54+0,56+0,56+0,648−1,62−0,27АП = 0,638 + 1,54 + 0,56 + 0,56 + 0,648 - 1,62 - 0,27АП=0,638+1,54+0,56+0,56+0,648−1,62−0,27 АП=2,056АП = 2,056АП=2,056

AP = 2,056

Baholash:
Qoniqarli adaptatsiya

 Izoh:
Past ChSS va normal bosim yurak-qon tomir tizimining yuqori rezerv imkoniyatlarini ko‘rsatadi.